İran Sinemasının Temel Filmleri

1990 depreminin ardından, Arkadaşımın Evi Nerede? filminin çocuk oyuncularını aramak için yıkılmış bölgeye giden bir baba ile oğlu izleyen Kiyarüstemi filmi, Koker üçlemesinin ikinci halkası. 95 dakikalık, tümüyle İran yapımı bu yol filminde kurmaca ile gerçek iç içe geçer; IMDb'de 7,8 puanla İran sinemasının dünyaya açılan kapılarından biri sayılır. Kiyarüstemi, kurgusal baba-oğul karakterlerini gerçek deprem bölgesinde, profesyonel olmayan yerel halkla birlikte çekti.

Nevruz arifesinde süs balığı almak için sokağa çıkan küçük bir kızın Tahran'daki yolculuğu, Cafer Penahi'nin ilk uzun metrajı. Senaryosunu Kiyarüstemi'nin yazdığı, tümüyle İran yapımı 85 dakikalık film Cannes'da Altın Kamera ödülünü kazandı. Aida Mohammadkhani'nin canlandırdığı çocuk gözünden kurulan yalın anlatımıyla dönemin İran sinemasının karakteristik örneği; IMDb'de 7,6 puanda. Filmin gerçek zamanlı akışı, olayları neredeyse dakika dakika takip eden bir gerilim hissi yaratır.

Farklı kadınların hikâyelerini birbirine bağlayan döngüsel yapısıyla Tahran'da kadın olmanın çıkmazlarını anlatan Penahi filmi, Venedik'te Altın Aslan kazandı. İran-İtalya ortak yapımı 91 dakikalık film, yönetmenin sansürle ilk büyük çatışmasını yaşadığı yapım; onun sonraki yirmi yılına damga vuracak siyasi tavrın başlangıcı sayılır. IMDb'de 7,4 puanda. Film İran'da uzun yıllar gösterime giremedi; yurt dışı festivallerinde ülkeyi temsil etti. Nargess Mamizadeh ve Maryiam Palvin Almani'nin canlandırdığı karakterler, farklı yaş ve sınıflardan kadınları temsil eder.

Stadyuma girmeleri yasak olduğu için erkek kılığında maça gitmeye çalışan genç kadınları anlatan film, Penahi'nin öfkesini mizahla dengelediği en erişilebilir işi. Sima Mobarak-Shahi ve Shayesteh Irani'nin oynadığı, tümüyle İran yapımı 93 dakikalık yapım Berlin'de Gümüş Ayı kazandı; gerçek bir eleme maçının atmosferinde çekilmiş olmasıyla da belgesel bir canlılık taşır. IMDb'de 7,3 puanda. Film, kadınların stadyumlara girme yasağına dair uluslararası tartışmayı büyük ölçüde bu filmle başlattı.

Hazar kıyısında tatile çıkan bir grup arkadaşın arasına katılan Elly etrafında gelişen olaylar, Asghar Farhadi'nin küçük yalanların nasıl büyük sonuçlar doğurduğunu inceleyen sinemasının ilk büyük örneği. Peymen Maadi'nin de kadroda olduğu, tümüyle İran yapımı 119 dakikalık film Berlin'de en iyi yönetmen dalında Gümüş Ayı kazandı; gerilimi tamamen karakterler üzerinden kurar. IMDb'de 7,9 puanda. Film boyunca izleyici, Elly'i hiç tam olarak tanıyamadan onun yokluğuyla baş etmek zorunda kalır.

Boşanma aşamasındaki bir çiftin, bakıcı olarak tuttukları kadınla yaşadıkları anlaşmazlığın büyümesini anlatan film, İran sinemasının en çok ödüllendirilen yapımlarından. Peymen Maadi'nin başrolde olduğu, Fransa-İran ortak yapımı 123 dakikalık film Berlin'de Altın Ayı ve En İyi Yabancı Dilde Film Oscar'ını kazandı; hiçbir karakteri haksız çıkarmayan ahlaki karmaşıklığıyla bir başyapıt. IMDb'de 280 binin üzerinde oyla 8,3 puanda. Filmin final sahnesi, kızlarının hangi ebeveynle kalacağına dair kararını izleyiciye bırakan açık bir sonla biter.

Film çekme yasağı altındaki Penahi'nin kendisini taksi şoförü olarak konumlandırdığı ve yolcularıyla sohbetlerini kaydettiği film, kurmaca ile belgeseli ustaca harmanlar. Tümüyle İran yapımı, 81 dakikalık yapım Berlin'de Altın Ayı kazandı; kısıtlamaları sinemanın malzemesine dönüştüren esprili ve cesur bir direniş örneği. IMDb'de 7,3 puanda. Penahi, kamerayı taksinin gösterge panosuna yerleştirerek şehri ve yolcularını doğal akışında yakalar. Yeğeni Hana Saeidi'nin filmdeki varlığı, hikâyeye ailevi bir sıcaklık katar.

Bir Satıcının Ölümü'nü sahneleyen oyuncu bir çiftin, yeni taşındıkları evde yaşadıkları bir olayın ardından sarsılan ilişkisini anlatan Farhadi filmi, En İyi Yabancı Dilde Film Oscar'ını kazandı. Fransa-İran-Katar ortak yapımı 125 dakikalık film IMDb'de 7,7 puanda; onur, intikam ve affetme arasındaki gerilimi yönetmenin alışıldık titizliğiyle işler. Film, aynı zamanda oyunun kendisiyle gerçek hayattaki olay arasında bilinçli bir paralellik kurar. Shahab Hosseini ve Taraneh Alidoosti'nin performansları filmin gerilimini son sahneye kadar taşır.

Tahran'ın uyuşturucu dünyasında bir baronun peşine düşen polislerin hikâyesi, Said Rüstai'nin elinde İran sinemasında pek alışık olunmayan hızda bir suç filmine dönüşür. Peymen Maadi ile Navid Mohammadzadeh'in karşılaşması, yeni kuşak İran sinemasının enerjisini gösterir. Tümüyle İran yapımı, 134 dakikalık film IMDb'de 7,7 puanda; kalabalık gözaltı sahneleriyle akılda kalır. Film, gerçek narkotik operasyonlarından esinlenen sahneleriyle belgesel bir gerçekçilik taşır. Perinaz İzedyar'ın canlandırdığı karakter, filmin erkek ağırlıklı dünyasında nadir bir kadın bakış açısı sunar.

Borç yüzünden cezaevinde yatan bir adamın kısa bir izin sırasında yaptığı iyiliğin kontrolden çıkmasını anlatan Farhadi filmi, sosyal medya çağında kahramanlık ve itibar kavramlarını sorgular. Amir Jadidi'nin başrolde olduğu, Fransa-İran ortak yapımı 127 dakikalık film Cannes'da Büyük Ödül'ü kazandı; yönetmenin İran'a döndüğü güçlü bir ahlak draması. IMDb'de 7,5 puanda. Film, sosyal medyada hızla yayılan bir iyilik hikâyesinin nasıl tersine dönebileceğini adım adım gösterir.

Hasta köpekleri ve sessiz büyük oğullarıyla birlikte yola çıkan bir ailenin yolculuğu, Cafer Penahi'nin oğlu Panah Panahi'nin ilk uzun metrajı. Tümüyle İran yapımı, 94 dakikalık film kahkaha ile hüznü aynı arabada taşır; birbirine söylenemeyenlerle dolu bir ailenin sessiz kaygısını dolaylı ve şefkatli bir dille anlatır. IMDb'de 7,2 puanda. Film boyunca kimliği geç açıklanan büyük oğul karakteri, ailenin sessiz acısının simgesine dönüşür.

Ekonomik yaptırımların boğduğu bir ailede, tüm hayatını kardeşlerine ve anne babasına adamış Leyla'nın aileyi kurtarma planını anlatan Said Rüstai filmi, Cannes'da ana yarışmada gösterildi. Tümüyle İran yapımı, 170 dakikaya yaklaşan süresi boyunca aile içi hesaplaşmayı bir ülkenin çıkmazının aynası hâline getirir; IMDb'de 7,9 puanda. Film, tek bir ailenin krizini İran'ın ekonomik çöküşünün küçük bir modeli olarak kurar. Taraneh Alidoosti'nin başroldeki performansı, filmin en çok konuşulan yanlarından biri oldu.

Ülkeden çıkış yasağı nedeniyle Türkiye'de süren bir çekimi sınır köyünden uzaktan yöneten Penahi'nin kendisini canlandırdığı film, sanatçının sorumluluğu ve geleneğin baskısı üzerine katmanlı bir yapı kurar. Tümüyle İran yapımı, 107 dakikalık yapım Venedik'te Jüri Özel Ödülü'nü kazandı; yönetmenin en karanlık işlerinden biri. IMDb'de 7,2 puanda. Film, gerçek ile kurmaca arasındaki sınırı Penahi'nin kendi hayatını malzeme yaparak bulanıklaştırır. Naser Hashemi'nin köylü karakteri, geleneksel değerlerle modern hayat arasındaki gerilimi somutlaştırır.

Eşini kaybetmiş ve Tahran'da yalnız yaşayan yetmiş yaşındaki Mahin'in bir akşamlık cesaretini anlatan Behtash Sanaeeha ile Maryam Moghaddam filmi, yaşlılığa ve kadınların özel hayatına sansürün izin vermediği bir açıklıkla bakar. Almanya-Fransa-İran-İsveç ortak yapımı 97 dakikalık film Berlin'de ana yarışmada gösterildi; IMDb'de 7,4 puanla sıcak ve hüzünlü bir ikinci bahar hikâyesi. Film, yönetmenlerinin İran'da gösterim izni alamaması nedeniyle festivallerde dolaylı yollarla tanıtıldı.

Bir zamanlar sorgulandığı gardiyanlardan birini tanıdığını düşünen bir tamircinin vicdanla intikam arasında kalışını anlatan Penahi filmi, Cannes'da Altın Palmiye kazandı ve En İyi Uluslararası Film dalında Oscar adaylığı aldı. Fransa-İran-Lüksemburg ortak yapımı 104 dakikalık film IMDb'de 7,4 puanda; siyasi baskının bıraktığı izleri gerilim yapısı içinde sorgulayan güçlü bir film. Film, İran'da idam cezasıyla yüzleşen bir kuşağın travmasını bireysel bir hesaplaşmaya indirger.